وقتی سم آلتمن یک سال پیش گفت «امپراتوری رومِ OpenAI همان امپراتوری روم واقعی است»، اغراق نمیکرد. همانطور که رومیها طی قرنها قلمرویی وسیع در سه قاره ساختند، مدیرعامل OpenAI و همتایانش نیز اکنون در حال گسترش نوعی امپراتوری مدرن هستند؛ نه با زمینهای کشاورزی، بلکه با مراکز داده عظیم مخصوص هوش مصنوعی.
مدیرانی مانند سم آلتمن، جنسن هوانگ (مدیرعامل انویدیا)، ساتیا نادلا (مایکروسافت) و لری الیسون (همبنیانگذار اوراکل) بهشدت به این باور رسیدهاند که آینده اقتصاد آمریکا (و شاید جهان) به همین کارخانههای عظیم محاسباتی گره خورده است. البته مراکز داده پدیده تازهای نیستند. در دهههای ابتدایی رایانش، مینفریمهای بزرگ در اتاقهای سرد و ایزوله قرار داشتند و دادهها از طریق کابلهای کواکسیال منتقل میشدند. سپس با اوجگیری اینترنت مصرفی در اواخر دهه ۱۹۹۰، ساختمانهای عظیم داده در اطراف واشنگتن دیسی شکل گرفتند؛ سازههایی پر از رکها و سرورها برای میزبانی اطلاعات شرکتهای فناوری.
یک دهه بعد، مفهوم «ابر» یا Cloud به زیرساخت غالب اینترنت تبدیل شد. ذخیرهسازی ارزانتر شد و شرکتهایی مانند آمازون از این تحول سود کلانی بردند. بهتدریج، بهجای آنکه شرکتها سرورهای فیزیکی خود را نگه دارند، به محیطهای مجازی مهاجرت کردند. در همین دوران، حجم عظیمی از دادهها، از شبکههای اجتماعی تا ابزارهای کاری، جمعآوری و تحلیل شد و اصطلاح «کلانداده» به یکی از کلیدواژههای صنعت فناوری بدل شد.
اکنون اما صنعت وارد مرحلهای تازه شده است: عصر هوش مصنوعی مولد. عصری که نیازمند توان پردازشی بهمراتب بیشتر است. دادههای بزرگ دیگر به تنهایی کافی نیستند؛ حالا مراکز داده بزرگتر، پرمصرفتر و تخصصیتر برای هوش مصنوعی لازماند. شرکتهایی مانند انویدیا و AMD با شتاب در حال تولید تراشههایی هستند که بتوانند این عطش محاسباتی را پاسخ دهند. سرمایهگذاریها در این حوزه به سطحی بیسابقه رسیده و به گفته برخی تحلیلگران، حتی بر رشد تولید ناخالص داخلی آمریکا نیز اثر گذاشته است.
در این میان، پروژههایی با ابعاد نجومی شکل گرفتهاند. همکاری مایکروسافت و OpenAI در قالب پروژهای به نام Stargate یکی از شاخصترین نمونههاست؛ پروژهای که بنا بر اعلام رسمی، با سرمایهگذاری اولیه ۱۰۰ میلیارد دلاری آغاز شده و ممکن است در نهایت به ۵۰۰ میلیارد دلار برسد. انویدیا قرار است تأمینکننده اصلی پردازندهها باشد و بعدها نیز اوراکل به این طرح پیوست. حتی صحبت از ظرفیتهایی در حد چند گیگاوات برق و ایجاد دهها هزار شغل به میان آمده است.
در سوی دیگر، مایکروسافت، آمازون و متا نیز هرکدام برنامههایی چنددهمیلیارددلاری برای توسعه مراکز داده خود اعلام کردهاند. مایکروسافت بهتنهایی گفته است که قصد دارد حدود ۸۰ میلیارد دلار برای توسعه مراکز داده مبتنی بر هوش مصنوعی هزینه کند. در همین حال، انویدیا و AMD نیز وارد بازیهای پیچیده سرمایهگذاری متقابل شدهاند؛ جایی که شرکتها هم مشتری یکدیگرند و هم سرمایهگذار.
با این حال، همه نسبت به این روند خوشبین نیستند. منتقدان هشدار میدهند که ممکن است با یک حباب بزرگ مواجه باشیم. هزینه انرژی، مصرف آب، فشار بر زیرساختهای محلی و پیامدهای زیستمحیطی بهسرعت در حال افزایش است. گزارشها نشان میدهد مصرف انرژی مراکز داده هوش مصنوعی بهزودی از استخراج رمزارزها پیشی میگیرد. در برخی مناطق، منابع آب محلی تحت فشار قرار گرفته و حتی ساکنان از افزایش تصادفات و ترافیک ناشی از ساختوسازها خبر میدهند؛ مانند منطقهای در لوئیزیانا که میزبان مرکز داده ۲۷ میلیارد دلاری متا است.
با وجود این هشدارها، مدیران ارشد فناوری معتقدند این مسیر اجتنابناپذیر است. به باور آنها، تقاضا برای هوش مصنوعی واقعی و رو به رشد است؛ از صدها میلیون کاربر ابزارهایی مانند ChatGPT گرفته تا کسبوکارهایی که آینده خود را در اتوماسیون و مدلهای هوشمند میبینند. با این حال، پرسشهای اساسی همچنان پابرجاست: آیا منابع کافی برای این رشد وجود دارد؟ آیا اقتصاد جهانی تاب این حجم از سرمایهگذاری را دارد؟ و آیا بازده واقعی این پروژهها با وعدهها همخوانی خواهد داشت؟
تاریخ نشان داده که حتی بزرگترین امپراتوریها نیز روزی به پایان میرسند. شاید امپراتوری مراکز داده هم از این قاعده مستثنا نباشد.